Anders dan je had verwacht – Overwegingen bij schilderijen Rembrandt – 20 febr 2019 Middagdienst Taakgroep Eredienst – Prot Gem Emmeloord – NieuwJeruzalemKerk

rembrandt_self-portrait_(mauritshuis)

Uitleg openingslied 845

We hebben in de voorbereiding als openingslied Lied 845 gekozen – 1) om reden dat deze dienst nog dicht bij het begin van de jaarwisseling is – en daarmee een tijd van bezinning op alles wat er in de tijd gebeurt, en 2) iets van de dramatiek bezingt die in vrijwel ieder mensenleven plaatsheeft gedurende zijn of haar levensloop – en door Rembrandt met zoveel gevoel is geschilderd – dramatiek ook in zoveel bijbelse verhalen die we vandaag in een aantal schilderijen van Rembrandt zullen bespreken

Inleiding – Anders dan je had verwacht

Het is dit jaar de 350e sterfdag van Rembrandt die leefde in de Gouden (17e) Eeuw – geboren in 1606 in Leiden – gestorven in 1669 in Amsterdam – net zo oud als ik nu zelf ben…

Een van de grootste schilders in de schilderkunst – en dus ook één van de grootste schilders van Nederland.

Waarom wordt Rembrandt als een grote schilder zo gewaardeerd – waarom is hij zo beroemd ? We moeten beseffen dat Rembrandt ook goed naar andere beroemde schilders voor hem of tijdgenoten heeft gekeken.

Allereerst om zijn – of misschien wel Néderlands LICHT – Johannes Vermeer is ook een beroemd voorbeeld. Rembrandt laat op tal van schilderijen licht vallen op mensen en de situatie – ik vind dit een bijzonder voorbeeld: de samenzwering van de Batavieren: een lichtgevende tafel.

rembrandt - opstand bataven

Een tweede reden is de dramatiek, de actie, de levendigheid die Rembrandt schildert ten opzichte van zijn voorgangers en tijdgenoten – HET beroemde voorbeeld is het belangrijkste schilderij van Nederland: de Nachtwacht.

Opnamedatum: 2011-11-08

Als derde kwaliteit – en dat is voor vanmiddag misschien het belangrijkste: Rembrandt’s gevoel voor kwetsbare mensen, voor pijn lijden en verdriet. Rembrandt toont zich in zekere zin een psycholoog – hij laat in houding expressie en ogen zien dat een mens een binnenkant heeft, met een hart en een ziel, een eigen karakter.

Rembrandt bleek en blijkt een schilder: anders dan -je had – verwacht.

Eerste bijbellezing: Genesis32: 23 – 27

schermopname (46)

Jakob worstelt met de engel

Worstelend? Het lijkt meer een dans, een vrijage zelfs.

Het valt op, hoe Rembrandt tederheid tekent in het gezicht van de engel. Dat boeit de schilder blijkbaar: de barmhartigheid van Godswege jegens Jakob, de deugniet, maar ondertussen toch ook ‘oogappel’ van God. De gelaatsuitdrukking van Jakob vertoont spanning, krachtsinspanning. Hij laat zich niet onbetuigd en zet al zijn krachten in. Jakob is strijdbaar. Hij krijgt na een nacht strijden een nieuwe naam: Israel – strijder met God. Het wordt later de naam van een heel volk, tot op de dag van vandaag.

De omgang met God hoeft strijd, spanning en inspanning en overtuigingskracht van onze kant dus niet uit te sluiten. Zo zien we ook in dit schilderij de tegenstelling tussen de gelaatsuitdrukking van beide figuren: de één vol liefde, de ander gespannen. Dat is misschien wel tekenend voor de relatie tussen God en mens. Wij kunnen ons afvragen: waar om dit en waarom dat? Grote fouten maken, maar God blijft ons in liefde aanzien en wil en zal ons zegenen! Ook al komen wij niet zonder kleerscheuren, pijn of littekens uit de strijd. Jakob wordt geslagen op zijn heupgewricht – voortaan zal hij mank lopend door het leven gaan – het is diep symbolisch beeld voor de littekens op onze ziel die we allemaal denk ik meedragen in ons eigen leven .

Een klein detail: de vingers en de nagels van de engel zijn vies. Dat wijst op de worsteling, waarbij beurtelings de een en de ander de grond hebben geraakt. Juist in die details schuilt de echtheid en de levenskracht, die Rembrandt tot uitdrukking wil brengen. En ook Nederlandse schilderkunst: hier en in Vlaanderen begonnen schilders het heel gewone – soms ook vuile en smerige leven – te schilderen.

En zo zit de echtheid van onszelf ook vaak in de details: het zijn de kleine dingen die het doen. Iets lijkt soms onbetekenend, maar blijkt toch veelzeggend.

Jacob weet dat zijn tweelingbroer Esau naar hem op zoek is. Hij heeft hem lang geleden ernstig gekwetst. Dit is de nacht ervoor. Morgen zal hij zijn woedende broer ontmoeten. Maar dan komt er ‘iemand’ naar hem toe waarmee hij de hele nacht vecht op leven en dood.

Een engel maakt Rembrandt ervan, zoals ook de traditie wil, maar de Bijbel is er vager over. Alleen indirect blijkt wat over deze figuur.

Ons leven is te zien als een test, een beproeving, een gevecht om ons te bewijzen. De enige reden dat God het laat voortduren, is dat het ons de kans geeft karakter te tonen.

De volgende dag – na het gevecht, ontmoet Jacob na vele jaren Esau. Zijn tweelingbroer dus, die hij bedrogen heeft. ‘In jouw gezicht zie ik God,’ zegt Jacob tegen hem.

En dan draait het verhaal weer een paar slagen rond. Het was toch God die Jakob gisteravond had gezien? Maar als hij nu in dat gezicht van toen Esau herkent, heeft hij dan eigenlijk met hém gevochten? En als Esau zijn tweelingbroer is en dus ongeveer hetzelfde gezicht heeft als hijzelf, heeft hij dan eigenlijk met zichzelf gevochten?

Het gevecht dat je met je geliefden voert, is uiteindelijk het gevecht dat je met God voert, en dat is uiteindelijk het gevecht dat je met jezelf voert.

Wat je een ander verwijt, is wat je God verwijt, is wat je jezelf verwijt.

Kijk nog eenmaal naar de mildheid in het gezicht van de engel – naar jou…

Tweede bijbellezing: Genesis 48: 15 – 20

schermopname (48)

Jakob zegent de kinderen van Jozef

Opnieuw een verhaal over zegening. Wat is dat eigenlijk: zegenen ? Toverwoorden voor een succesvol leven? Wij weten inmiddels wel dat het zo niet – ‘magisch’ – werkt. Bijbels-theologisch gaat het om verantwoordelijkheid opgelegd krijgen: – Jij bent bestemd – geroepen – geridderd – om leiding te geven. Jij krijgt van mij de liefde en de steun – uitgedrukt met handoplegging op het hoofd.

Ja hoe belangrijk is het niet dat je als kind, de steun en de liefde van je ouders voelt bij wat je onderneemt. Hoe jammer dat er in onze tijd denk ik zo weinig besef is van het belang van roeping – overdracht – zegening – gewijde aanraking van elkaar. Het zijn symbolische rituele handelingen die een diepe betrokkenheid en verbondenheid uitdrukken. In het verhaal van Genesis – met betrekking tot de voortgang van Gods zaak: op weg zijn naar het Beloofde land. In onze tijd – en ik maak het concreet – met de vraag: Lever jij / u – ergens – een bijdrage aan een leefbare betere wereld ?

Tot Jozefs verbazing legt zijn nagenoeg blinde oude vader Jakob  – zijn rechterhand op het hoofd van Efraïm, zijn jongste zoon, – anders dan verwacht – waar de traditie voorschreef dat hij zijn hand op het hoofd van de oudste behoorde te leggen. Toen Jozef protesteerde en zijn vader trachtte te corrigeren, bleek dat het wel degelijk een bewuste daad was geweest. De oude man zei daarbij: “Ik weet het, mijn zoon! ik weet het; hij zal ook tot een volk worden, en hij zal ook groot worden; maar nochtans zal zijn kleinste broeder groter worden dan hij, en zijn zaad zal een volle menigte van volkeren worden”.

Efraïm zou later inderdaad een grotere stam voortbrengen dan zijn broer. Vroegchristelijke interpretaties zien Efraïm ook wel als de stamvader van het christendom, waar Menasse wordt verbonden aan het Jodendom. Rembrandt lijkt in zijn weergave aan te sluiten bij deze opvatting, mede getuige de blonde haarkleur van Efraïm tegenover de donkere haren van Manasse.

Jacob zegent de zonen van Jozef illustreert hoezeer Rembrandt Bijbeltaferelen naar zijn eigen hand zette en er een eigen interpretatie aan gaf. Het bewuste tafereel wordt door hem weergegeven als een familiedrama van grote intensiteit.

Hij kiest ervoor om niet het ultieme moment van de discussie met Jozef weer te geven, maar het moment van verzoening en acceptatie, direct daarna. Daarmee legt hij de nadruk op familiale genegenheid en harmonie, en de verbondenheid en voortgang der generaties. De geitenwollen sjaal die Jacob draagt legt bovendien een verband met diens eigen zegening door zijn vader Isaac die hij misleidde door zijn armen te bedekken met geitenvellen. Rembrandt beeldt dit verhaal op een heel andere manier af dan toen gebruikelijk was. Anders dan verwacht

Jacob is stervende en sterk verzwakt, maar straalt nog duidelijk wilskracht uit: zijn handeling is welbewust. Jozefs gezicht laat inmiddels weinig protest meer zien, maar is eerder liefdevol en begrijpend. Zijn linkerhand lijkt die van zijn vader eerder te ondersteunen dan weg te duwen. Manasse, die ook zachtjes door Jacob wordt gestreeld, kijkt verbaast maar niet afgunstig naar zijn enigszins pedant de armen kruisende broer.

Opvallend is ook de weergave van de vrouw van Jozef, de Egyptische Asnath, die in het Bijbelverhaal helemaal niet wordt genoemd. Ze lijkt het gebeuren met milde toestemming aan te zien. Het feit dat Rembrandt ook haar afbeeldt, heeft mogelijk te maken met veranderende verhoudingen in zeventiende-eeuwse Hollandse gezinnen, waar de vrouw naast haar man kwam te staan en als een evenwaardig lid binnen de familie werd gezien. Bij een zo belangrijke gebeurtenis als een zegening mag ze dan ook niet ontbreken.

Jacob zegent de zonen van Joseph toont bij uitstek de door Rembrandt tot grote hoogte gebrachte toepassing van het Clair-obscur (chiaroscuro). Het slaglicht valt over de schouders van de oude Jacob op de delen van het werk welke hij het meest wil benadrukken: de zegenende hand van de stervende aartsvader en de gezichtsuitdrukkingen van de hoofdrolspelers.

Derde bijbellezing: 2 Samuel 11: 1 – 17 en 26-27

schermopname (49)schermopname (47)

David, Uria en Batseba

2 schilderijen; het eerste schilderij links toont Uria in een soort rood koninklijk gewaad op de voorgrond, daarachter rechts koning David met een tulband op zijn hoofd – en ik denk de man links achterhem, de man met de baard: de profeet Nathan, daarnaast op het tweede schilderij: Bathseba – naakt met een brief in haar hand; zij heeft net de brief gelezen en denkt erover na.

Is het de brief die het overlijden van Uria meldt ? – of is het de brief waarmee David voor het eerst zijn verliefdheid meldt ? – en misschien wel haar gebiedt naar het paleis te komen ? – We weten vanuit het bijbelverhaal NIET –  hoe het precies is gegaan.

Rembrandt interpreteert het verhaal dus naar zijn eigen ideeën. Anders dan verwacht. Laten we eens goed kijken.

Het eerste schilderij: Uria, David en Nathan.

Wat ik bijzonder vind is de koninklijke uitstraling van Uria, de man op de voorgrond in het rood. De kleur van… bloed.

Terwijl Uria voor de Israëlieten vocht in de oorlog tegen de Ammonieten, maakte koning David zijn vrouw Bathseba zwanger, nadat hij haar had laten halen toen hij haar zag baden vanuit zijn raam. Aanvankelijk wilde David zijn daad nog verdoezelen door Uria van de strijd terug te roepen en hem bij Batseba te laten slapen. Uria weigerde echter, omdat de strijd nog niet voorbij was en hij daarom “niet onrein” mocht zijn. Vervolgens stuurde David hem naar het front terug en verordonneerde per brief aan zijn legeraanvoerder Joab om hem in de voorste linies te plaatsen. Hiermee veroordeelde hij hem tot een gewisse dood. Uria kwam direct om het leven.

Zoals veel van Rembrandts werken kenmerkt ook David en Uria zich door een weergave van intense emotie op een zorgvuldig gekozen expressief moment. Hij portretteert Uria direct nadat David hem heeft bevolen weer terug te keren naar de oorlog. Zwijgend staat hij op van de tafel en keert zijn koning de rug toe, het hoofd gebogen onder de met juwelen bezette tulband, zijn ogen neergeslagen. Met de hand op zijn hart, zijn gordel gespannen aanhalend, verlaat hij in diepe smart de troonzaal. De felrode mantel en zijn monumentale gestalte, in dikke verf en een sterk clair-obscur, versterken de expressie van zijn emoties. Duidelijk is: Uria weet! Zonder op de hoogte te zijn van de brief die David aan zijn legerleider heeft geschreven doorgrondt hij de situatie. Hij moet echter gehoorzamen, de koning is almachtig, maar de enorme teleurstelling in zijn heerser, die hij zo trouw heeft gediend, is voelbaar. Uria’s tragisch moment van inzicht is daarmee het centrale thema van het schilderij, gekoppeld aan zijn berustende ervaring van zijn lot.

Op de achtergrond koning David en de profeet Nathan. Geen van de figuren in het schilderij kijkt elkaar aan. De situatie is zichtbaar ongemakkelijk, voor elk van de mannen. David, rechts, met volle baard, draagt een tulband en een opzichtige gouden ketting. Hij peinst. Hij lijkt zich de lafheid van zijn handelen bewust, zijn schuld… van zijn minderwaardig handelen als koning, als mens. Nathan oogt bedrukt en teleurgesteld. Hij zal later met zijn gelijkenis tegenover David hem namens God tot zelfinzicht en schuldbekentenis brengen en David bestraffen. God – volgens het verhaal – laat dit eerste kind van David en Bathseba – van overspel – sterven. De volgende zoon – nadat Batseba zijn vrouw is geworden – wordt Salomo, de beroemde en grote koning.

Het tweede schilderij: Bathseba.

Rembrandt beeldt Bathseba af met omlaag gericht hoofd, tijdens een moment van overpeinzing, vlak voordat ze een bad wil nemen – een bediende wast haar voeten. Ze heeft net de brief gehad waarin David haar mogelijk stelt voor de morele keuze tussen gehoorzaamheid aan de koning en trouw aan haar afwezige echtgenoot. Door zich te concentreren op haar morele dilemma legt Rembrandt de nadruk op het psychologische moment, hetgeen voor zijn tijd – vrijwel zonder weerga is. Daarbij zinspeelt hij nadrukkelijk op de gemene daad van David, met Bathseba als toevallige aanleiding.

Want ook nog: is Bathseba hier een verblindende schoonheid?? In ieder geval niet naar de grote Griekse voorbeelden van schoonheid.

De afbeelding van het Bijbelse thema is geheel anders dan verwacht – anders dan in Rembrandts tijd gebruikelijk was in de schilderkunst. Waar eerder kunstenaars de nadruk legden op het voyeuristische element van de badende Bathseba die gadegeslagen wordt door David, en daarmee door de toeschouwer, valt Rembrandts weergave op door het intieme karakter. Van Bathseba in overpeinzing in haar eigen huis.

De zuil op de achtergrond suggereert een groots bouwwerk, mogelijk het paleis van David. Het stevige, zorgvuldig gemodelleerde lichaam wordt tot in de kleinste contouren verkend en is nergens geïdealiseerd.

De duisternis van de avond lijkt al ingevallen. De donkere achtergrond, doet het naakte lichaam des te sterker uitkomen. Onduidelijk blijft of David haar wellicht gadeslaat.

Rembrandt schildert – typisch Nederlands/Vlaams – de schoonheid van een gewone vrouw, ze ontroert ons, deze mooie peinzende vrouw : Bathseba gemanipuleerd door de begeerte van een man met macht, ze wordt misbruikt….

Vierde bijbellezing: Matteus 2: 13 -14

rembrandt - droom jozef

Jozef en de engel

Jozef krijgt in een droom bezoek van een engel die hem zegt met Maria en het kind te vluchten naar Egypte.

Wat mij hier treft is vooral het licht dat van boven naar beneden in de groezelige stal valt – vooral op de engel. De engel die met zijn linkerarm en hand naar Maria en het kind wijst.

Sinds de vroege 16e eeuw is het Heilig Huisgezin, Maria en Jozef en het kind Jezus een populair thema in de West-Europese schilderkunst. Vaak worden Jezus en zijn ouders afgebeeld in de stal van Bethlehem, of tijdens de vlucht naar Egypte.

Voor mij is het een bijzonder schilderij omdat het symbolisch voor mij iets heel groots laat zien: God verschijnt als inspiratie in ons gewone leven, als een licht dat ons opgaat, als een roeping die ons bewust wordt, als goud licht, zoals vandaag de zon zo indringend scheen.

Hoe ervaren wij God in ons heel gewone leven?? Ons leven groezelig soms, vuil en modderig? Dit schilderij is en betekent het christendom ten voeten uit: Jezus, God is mens geworden onder ons, midden onder ons, tussen ons in, in ons.

God, geloof, is niet zomaar een ideaalplaatje. God, geloof, gebeurt, werkt als een roeping, als een strijd – om van ons heel gewone leven – met zo vaak een breuk, een menselijke tekortkoming, een fout, een zonde – zeggen we vaak snel – om van ons gewone leven iets goeds te maken.

Geloof is een roeping tot liefde, tot mens-zijn met hoofdletters, een roeping om een daad van liefde te doen: zoals Jozef hier zal opstaan en met Maria en de net geboren Jezus naar Egypte te vluchten.

Rembrandt – anders dan je had verwacht.

  • Ik heb dankbaar gebruik gemaakt van artikelen op Wikipedia bij deze schilderijen van Rembrandt.

Over PrediKantlijn

My name is Bram Bregman. I am a protestant preacher in the Protestantse Gemeente Emmeloord since 1 March 2015 - this is al local church of the PKN: the Protestant Church of the Netherlands.
Dit bericht werd geplaatst in Artikel. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s